Okul coğrafyasında Türkiye'nin dağları oluşumlarına göre üç grupta incelenir: kıvrım, kırık ve volkanik dağlar. Bir dağın türünü bilmek, onun hangi bölgede olduğunu tahmin etmeyi de kolaylaştırır. Bu yazıda üç türü, Türkiye'deki örnekleriyle ve sınavlarda en çok karıştırılan noktalarla birlikte özetliyoruz.
Kıvrım Dağlar
Kıvrım dağlar, yan basınçla sıkışan tortul tabakaların kıvrılıp yükselmesiyle oluşur. Türkiye'de iki büyük kıvrım kuşağı vardır: kuzeyde kıyıya paralel uzanan Kuzey Anadolu Dağları, güneyde ise Toroslar. Bu yüzden Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında dağlar denize paralel sıralanır ve kıyıdan içeri geçişi zorlaştırır.
Kuzey Anadolu (Karadeniz):Köroğlu Dağları, Küre Dağları, Ilgaz Dağları, Canik Dağları, Kaçkar Dağı, Kop Dağı, Mescit Dağları
Toroslar (Akdeniz ve çevresi):Bey Dağları, Geyik Dağları, Sultan Dağları, Dedegöl Dağları, Bolkar Dağları, Aladağlar, Tahtalı Dağları, Binboğa Dağları
Doğu Anadolu ve İç Anadolu:Munzur Dağları, Palandöken Dağları, Allahuekber Dağları, Cilo (Buzul) Dağı, Tecer Dağı
Marmara:Yıldız (Istranca) Dağları, Samanlı Dağları
Kırık Dağlar: Horst ve Graben
Sert yapıdaki arazi kırılıp fay hatları boyunca bloklara ayrıldığında bazı bloklar yükselir, bazıları çöker. Yüksekte kalan bloğa horst, alçakta kalan bloğa graben denir. Horstlar kırık dağları oluşturur; grabenler ise ovaların ve akarsu vadilerinin yerini belirler.
En tipik örnekler Ege'dedir. Dağlar denize dik uzanır, aralarında Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes vadileri bulunur. Bu yüzden Ege'de ovalar denize kadar ulaşır ve iç kesimlere geçiş kolaydır.
Ege:Kaz Dağı, Madra Dağı, Yunt Dağı, Bozdağlar, Aydın Dağları, Menteşe Dağları
Akdeniz:Amanos (Nur) Dağları
Volkanik Dağlar
Volkanik dağlar, yer kabuğundaki çatlaklardan yüzeye çıkan magmanın katılaşıp birikmesiyle oluşur. Türkiye'de özellikle İç Anadolu ve Doğu Anadolu'da yoğunlaşır. Türkiye'nin en yüksek dağı olan Ağrı Dağı da volkanik bir dağdır.
Doğu Anadolu:Ağrı Dağı, Tendürek Dağı, Süphan Dağı, Nemrut Dağı (Bitlis)
İç Anadolu:Erciyes Dağı, Hasan Dağı, Melendiz Dağı, Karadağ (Karaman), Karacadağ (Konya)
Ege:Kula Volkanları
Güneydoğu Anadolu:Karacadağ (Diyarbakır–Şanlıurfa)
Sınavlarda Sık Karıştırılanlar
- Kırık dağ her zaman Ege'de değildir: Amanos (Nur) Dağları da kırık dağdır ve Akdeniz Bölgesi'nde, Hatay–Osmaniye çevresindedir.
- Volkanik dağ Ege'de de vardır: Manisa'daki Kula Volkanları, Ege'nin kırık dağları arasında volkanik bir istisnadır.
- İki ayrı Karacadağ: Biri İç Anadolu'da Konya–Karapınar çevresinde, diğeri Güneydoğu Anadolu'da Diyarbakır–Şanlıurfa arasındadır. İkisi de volkaniktir.
- İki ayrı Nemrut: Volkanik olan, Bitlis'te Tatvan'ın kuzeybatısındaki Nemrut Dağı'dır. Adıyaman'daki Nemrut Dağı ise Kommagene heykelleriyle bilinen farklı bir dağdır.
Kısa Hafıza Kuralı
Kıyıya paralel uzanan sıralar çoğunlukla kıvrım (Karadeniz, Akdeniz); kıyıya dik uzanan, arasında ova bulunan sıralar kırık (Ege); tek başına yükselen, konik zirveli dağlar ise çoğunlukla volkaniktir (İç ve Doğu Anadolu). Bu genelleme istisnaları kapsamaz; yukarıdaki karıştırılanlar listesini ayrıca çalış.
Buradaki üçlü ayrım okul coğrafyasının öğretim sınıflamasıdır ve dağların uzun jeolojik geçmişinin tamamını tek başına açıklamaz.
Haritada Pratik Yap
KTO Atlas'ta her dağı arazi haritasında bulur, türünü bul testiyle oluşum türünü pekiştirirsin. KPSS, TYT ve AYT hazırlığı için ücretsizdir, üyelik istemez.